Teken bij vogels

Teken zijn kleine, trage, diertjes met acht pootjes. Ze voeden zich met bloed. Om aan bloed te komen graven ze hun kop in de huid van een dier en zuigen zich vol, waardoor hun achterlijf enorm opzwelt. Als een teek is volgezogen laat hij zijn gastheer los om het maaltje te verteren. Daarna vervelt de teek en zoekt een nieuw slachtoffer. Jonge teken (larven en nimfen) kunnen zo klein zijn dat je ze nauwelijks met het blote oog kunt zien, terwijl een volwassen teek zo groot is als een linze. Een volgezogen volwassen teek kan zelfs wel zo groot zijn als een bruine boon! In Nederland komen verschillende soorten voor.

Zo’n twintig jaar geleden waren teken lang niet zo bekend als nu. Destijds kon je onbezorgd door de bossen struinen, nu moet je netjes op de paden blijven en na afloop van de wandeling zorgvuldig je lichaam afzoeken of er niet toevallig een teek zich in je vel heeft vastgebeten. Volgens gegevens van het RIVM is in de periode van 1994 tot 2005 het aantal meldingen van tekenbeten verdrievoudigd. Het meest vervelende van teken is dat ze ziekteverwekkende bacteriën kunnen overbrengen, zoals Borrelia bacteriën, die de ziekte van Lyme veroorzaken.

Fitis met teek

In het voorjaar van 2006 zag ik in onze achtertuin van heel dichtbij een fitis met een glanzend bolletje in de nek, dat er uit zag als een volgezogen teek. De fitis in onze tuin maakte een verzwakte indruk. Zou dat komen door de teek, door bloedverlies of ziekteverwekkers? Zou het inderdaad een teek zijn, komen die bij vogels voor? Zou de fitis de teek hebben meegenomen uit overwinteringsgebieden in Afrika waar de vogel net vandaan is gekomen? Deze vragen heb ik voorgelegd aan een deskundige op het gebied van teken.

Mijn eerste twee vragen beantwoordt de tekenkenner als volgt: "Veel vogels die (deels) in het strooisel fourageren hebben last van teken, meestal is dit de schapenteek Ixodes ricinus. Hoewel we heel weinig weten over de rol van vogels in de levenscyclus van teken en de Lyme bacteriën in Nederland, kunnen we daarvoor ten dele vertrouwen op gegevens uit het buitenland. Daar wordt beschreven dat roodborstjes, merels, vinken, vlaamse gaaien en fazanten gastheer van zowel teken als Lyme bacteriën kunnen zijn. Over het effect dat deze teken vervolgens op de vogels hebben, is mij weinig bekend. Voor fazanten geldt dat ze gedragsverandering kunnen vertonen en ik vermoed dat kleine vogels ook last kunnen hebben van de teken en eventuele ziektes die ze bij zich dragen."

Op mijn derde vraag is zijn reactie: "Het is met trekvogels de vraag waar ze de teek opgepikt hebben. Een teek voedt maximaal een week, dus moet de vogel pittig snel migreren om Afrikaanse teken mee te brengen. Waarschijnlijk worden de teken elders in Europa opgepikt. Teken op vogels zijn erg moeilijk te zien, omdat de teek pas in het laatste stadium van haar maaltijd volledig opzwelt en onder de veren uitkomt. Met name rond de oogleden en snavel zijn teken makkelijker te zien. Vooral larven en nimfen zijn erg lastig waar te nemen vanwege hun kleine formaat."

Vogels met teken in de opvang

Enkele maanden nadat ik de fitis in de tuin had gezien was ik bij de Vogel- en Egelopvang en sprak daar met de asielhoudster over teken bij vogels. Ze vertelde dat ze het afgelopen jaar enkele teken had gevonden op vogels, terwijl ze dat in de voorgaande vijfentwintig jaar niet had gezien. Er worden wel vaak teken aangetroffen op egels die bij de opvang worden gebracht, vaak zelfs meerdere per egel, maar bij vogels zijn ze zeldzaam.

Nog in hetzelfde jaar wordt er een houtduif bij de opvang gebracht met een teek boven op de kop, een dikke bult steekt tussen de veren door. De asielhoudster verwijdert de teek, deze wordt gedood en in de prullenbak gedeponeerd. Later bedenk ik me dat de tekenkenner misschien belangstelling heeft voor teken afkomstig van vogels. Uit navraag blijkt dat vogelteken buiten zijn onderzoeksgebied vallen, maar hij is er persoonlijk wel in geïnteresseerd, dus ik kan ze naar hem opsturen.

In overleg met de asielhoudster zet ik een potje met alcohol neer in de opvang, waar teken afkomstig van vogels in gedaan kunnen worden. De tijd verstrijkt, het potje blijft bijna drie jaar leeg. Augustus 2008 krijg ik bericht van de asielhoudster dat er een roodborstje met een teek op het kopje is gebracht. De roodborst is spoedig na aankomst gestorven. We spreken af dat de roodborst met teek en al in de vriezer zal worden gedaan, dan kan ik later de teek verwijderen voor verzending.

Als ik later de roodborst bekijk blijkt de teek te zijn verdwenen. Achteraf gezien is die verdwijning niet zo verwonderlijk, want bij de opvang laten we een dier dat is gestorven eerst helemaal afkoelen voordat ze in de vriezer worden gelegd en teken verlaten vrij snel hun gastheer als deze sterft. De teek van het roodborstje had dus al de benen genomen voordat de vogel in de vriezer verdween.

Het duurt tot augustus 2009 voor de volgende teek op een vogel wordt gevonden. Deze keer betreft het een kauw met een teek naast het oog! De teek wordt voorzichtig van de kauw verwijderd en in het potje met alcohol gedaan. Ik verstuur de teek en enkele dagen later krijg ik de volgende reactie: "Het is een volgezogen nimf van Ixodes ricinus, de gewone schapenteek. Goed om te weten dat kauwtjes ook teken kunnen hebben. Wat betreft verdere teken op vogels: als je iets interessants tegenkomt (bv. een teek op een trekvogel) hoor ik het graag! Het is heel informatief, omdat we weinig weten over de rol van vogels in de ecologie van Nederlandse teken."

Caroline Elfferich

Een selectie van enkele artikels uit de Penneveer, winter 2009:

• Van de voorzitter
• Halsbandparkieten
• Zwanen
• Even voorstellen: Nancy
• Bezoek aan de opvang
• De bruine kiekendief
• Overzicht inclusief andere edities